MHXS tamoyillari asosida boshqaruv hisobi

Ko‘plab tadbirkorlar buxgalteriya yuritilsa, soliq hisobotlari topshirilsa va to‘lovlar o‘z vaqtida amalga oshirilsa, hisob bilan hammasi joyida, deb ishonadi. Davlat uchun bu yetarli. Biznesni boshqarish uchun esa, odatda, yetarli emas.

Rahbarga faqat hisobot emas, moliyaviy manzara kerak: kompaniya qancha foyda topmoqda, pul qayerda, qanday majburiyatlar yuzaga kelgan, qaysi mijozlar to‘lovni kechiktirmoqda, qaysi yo‘nalishlar foyda bermoqda va qaysilari faqat aylanma yaratmoqda.

Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari (MHXS) tamoyillariga asoslangan boshqaruv hisobi biznesga operatsiyalarning iqtisodiy mohiyati orqali qarashga yordam beradi. Bu ayniqsa kechiktirilgan to‘lovlar, ombor, bir nechta yo‘nalish, loyihaviy savdo, kreditlar va muntazam majburiyatlari bo‘lgan kompaniyalar uchun muhim.

Bunday tizimning asosiy maqsadi oddiy: biznes egasi va rahbarga qarorlar uchun tushunarli raqamlar berish.

Odatiy hisobning muammosi nimada

Kompaniyada hujjatlar tartibli bo‘lishi mumkin, ammo rahbarda baribir asosiy savollarga javob bo‘lmaydi:

• biznes oy davomida haqiqatan qancha foyda topdi;
• nega foyda bor, ammo hisobvaraqda pul yo‘q;
• qaysi yo‘nalishlar yetarli marja bilan ishlamoqda;
• mijozlar qancha qarzdor;
• kompaniya yetkazib beruvchilar, xodimlar, banklar va davlatga qancha qarzdor;
• xodim yollash, tovar xarid qilish, filial ochish yoki kredit olish mumkinmi.

Bu hisob «asosiysi hisobotni topshirish» yondashuviga asoslanganda yuz beradi. Soliq hisoboti to‘g‘ri bo‘lishi mumkin, ammo u boshqaruvning to‘liq manzarasini ko‘rsatmaydi.

Rahbarga faqat o‘tgan davr hujjatlarini emas, biznesning joriy moliyaviy holatini ham aks ettiradigan tizim kerak.

Boshqaruv hisobi soliq va buxgalteriya hisobidan nimasi bilan farq qiladi

Ikkala tizim bir xil birlamchi ma’lumotlardan foydalanishi mumkin. Farq bu ma’lumotlar qanday guruhlanishi, baholanishi va ishlatilishida.

Nega buxgalteriya boshqaruv uchun yetarli emas

Buxgalteriya operatsiyalarni belgilangan qoidalarga ko‘ra qayd etadi. Bu zarur, ammo biznesda nima sodir bo‘layotganini tushunishga har doim ham yordam bermaydi.

Kompaniya mijozdan oldindan to‘lov oldi. Hisobvaraqda pul paydo bo‘ldi, ammo xizmat hali ko‘rsatilmagan. Boshqaruv nuqtayi nazaridan bu foyda emas, mijoz oldidagi majburiyatdir.

Kompaniya tovarni kechiktirilgan to‘lov bilan jo‘natdi. Pul hali tushmadi, ammo mijoz oldidagi majburiyat bajarildi. Boshqaruv hisobida tushum va debitorlik qarzi paydo bo‘ladi.

Shu sababli rahbar uch darajadagi ma’lumotni ko‘rishi muhim:

• biznes foydaliligi;
• pul oqimlari;
• kompaniyaning moliyaviy holati.

Faqat pul qoldig‘iga qaralsa, zararlarni o‘tkazib yuborish mumkin. Faqat foydaga qaralsa, pul yetishmovchiligi sezilmay qolishi mumkin. Balans ko‘rilmasa, o‘sish qarzlar, ombor zaxiralari yoki mijozlarning to‘lanmagan hisobvaraqlari hisobiga bo‘layotganini tushunmaslik mumkin.

MHXS tamoyillari oddiy tilda nima beradi

MHXS ko‘pincha yirik kompaniyalar uchun murakkab hisobot sifatida qabul qilinadi. Kichik va o‘rta biznes uchun shakllardan ko‘ra yondashuv muhimroq. U asosiy savolga javob berishga yordam beradi: biznesda aslida nima sodir bo‘ldi.

Iqtisodiy mohiyat hujjatdan muhimroq

Operatsiya faqat hujjat shakliga emas, biznesga ta’siriga ko‘ra aks ettiriladi.

Mijoz pul o‘tkazib, kompaniya hali ishni bajarmagan bo‘lsa, bu ishlab topilgan tushum emas. Tovar mijozga topshirilib, to‘lov keyinroq amalga oshirilsa, bu allaqachon bitim natijasi va mijoz qarzidir.

Bunday yondashuv rahbarni foyda haqidagi noto‘g‘ri tasavvurdan himoya qiladi.

Daromad va xarajatlar tegishli davrga kiritiladi

Tushum may oyida ishlab topilib, unga bog‘liq xarajatlar iyunda to‘lansa, bu xarajatlarni mayda hisobga olish kerak. Aks holda bir oy yaxshiroq, boshqasi yomonroq ko‘rinadi, narxlar, chegirmalar va ish haqi bo‘yicha qarorlar esa buzilgan ma’lumotlar asosida qabul qilinadi.

Aktivlarni xarajatlar bilan aralashtirmaslik kerak

Bir necha yil ishlaydigan uskuna qiymati bir oyning foydasini to‘liq kamaytirmasligi kerak. Uning qiymati foydalanish muddati bo‘yicha taqsimlanadi. Shunda hisobot haqiqiy natijani to‘g‘riroq ko‘rsatadi.

Bu ombor zaxiralari, oldindan to‘lovlar, uzoq muddatli litsenziyalar va biznesga hali foyda keltiradigan boshqa aktivlarga ham tegishli.

Majburiyatlarni oldindan ko‘rish kerak

Tovar olingan, ammo to‘lanmagan bo‘lsa, majburiyat allaqachon yuzaga kelgan. Ish haqi hisoblanib, keyinroq to‘lansa, bu ham kompaniya qarzidir. Soliq to‘lash muddati yaqinlashsa, bu kelajakdagi pul chiqimidir.

Boshqaruv hisobi faqat to‘langan narsalarni emas, kompaniya to‘lashi shart bo‘lgan narsalarni ham ko‘rsatadi.

Xatarlarni yo‘qotishdan oldin tan olish kerak

Mijozning muddati o‘tgan qarzini hisobvaraqdagi pul kabi ishonchli aktiv deb bo‘lmaydi. Kechikish qancha uzoq bo‘lsa, to‘lamaslik xavfi shuncha yuqori.

Shu sababli boshqaruv hisobida debitorlik qarzining muddatini ko‘rish va zarur bo‘lsa rezervlar yaratish muhim. Bu hisob uchun murakkablik emas, foydaning ortiqcha ko‘rsatilishidan himoyadir.

Rahbarga qaysi hisobotlar kerak

Tizim o‘nlab jadvallarga aylanmasligi kerak. Boshlash uchun uchta asosiy hisobot yetarli.

Foyda va zararlar to‘g‘risidagi hisobot

Kompaniya davr davomida qancha foyda topganini ko‘rsatadi. Unda tushum, tannarx, yalpi foyda, operatsion xarajatlar, soliqlar va sof foyda ko‘rinadi.

Hisobotning foydasi — aylanmani natijadan ajratadi. Kompaniya 1 000 000 000 so‘m tushumga ega bo‘lib, tannarx, ish haqi, ijara, soliqlar va boshqa xarajatlardan keyin faqat 70 000 000 so‘m foyda topishi mumkin.

Pul oqimlari to‘g‘risidagi hisobot

Pul qayerdan kelgani va qayerga ketganini ko‘rsatadi. Mijozlardan tushum, yetkazib beruvchilarga to‘lovlar, ish haqi, soliqlar, ijara, kreditlar, investitsiyalar va biznes egasi chiqarib olgan foydani alohida ko‘rish muhim.

Ushbu hisobot nega foyda bor, ammo bo‘sh pul yetishmasligini tushuntiradi. Pul ombor, oldindan to‘lovlar, qarzlarni qaytarish yoki debitorlik qarzlariga yo‘naltirilgan bo‘lishi mumkin.

Boshqaruv balansi

Balans muayyan sanadagi moliyaviy holatni ko‘rsatadi. U uchta savolga javob beradi:

• kompaniyada nima bor;
• kompaniyaga qancha qarz qaytarilishi kerak;
• kompaniyaning o‘zi qancha qarzdor.

Balansda pul, tovarlar, asosiy vositalar, debitorlik qarzlari, yetkazib beruvchilarga qarzlar, kreditlar, soliqlar va biznes egasi kapitali ko‘rinadi.

Noto‘g‘ri moliyaviy manzaraning oddiy misoli

Kompaniya 500 000 000 so‘mlik xizmat ko‘rsatdi. Mijozlar darhol 300 000 000 so‘m to‘ladi, yana 200 000 000 so‘m 45 kundan keyin tushadi. Xizmatlar tannarxi 250 000 000 so‘m, operatsion xarajatlar 120 000 000 so‘m, soliqlar va majburiy to‘lovlar 40 000 000 so‘mni tashkil etdi.

Faqat hisobvaraq ko‘rilsa, oy yaxshi ko‘rinadi: 300 000 000 so‘m tushdi.

Foyda hisoblansa, manzara boshqacha:

• tushum: 500 000 000 so‘m;
• tannarx: 250 000 000 so‘m;
• operatsion xarajatlar: 120 000 000 so‘m;
• soliqlar: 40 000 000 so‘m;
• foyda: 90 000 000 so‘m.

Ammo pul bo‘yicha 200 000 000 so‘m hali olinmagani ko‘rinadi. Kompaniya foydali, lekin to‘lovlar uchun mablag‘ yetishmovchiligiga duch kelishi mumkin.

Boshqaruv hisobi ikkala tomonini ko‘rsatadi: biznes foyda topdi, ammo pulning bir qismi mijozlarda. Demak, to‘lov muddatlari, kechiktirish limitlari va to‘lov taqvimini nazorat qilish kerak.

Boshqaruv hisobini qanday joriy etish mumkin

Dasturdan emas, rahbar savollaridan boshlash ma’qul. Tizim qarorlarga ta’sir qiladigan masalalarga javob berishi kerak.

1. Boshqaruv savollarini belgilash

Hisob aynan nimani ko‘rsatishi kerakligini qayd etish zarur:

• kompaniyaning haqiqiy foydasini;
• yo‘nalishlar, loyihalar yoki filiallar foydaliligini;
• pul yetishmovchiligi sabablarini;
• debitorlik qarzlari summasi va muddatini;
• tushumdan tezroq o‘sayotgan xarajatlarni;
• yaqin haftalardagi majburiyatlarni;
• foydani xavfsiz chiqarib olish mumkin bo‘lgan summani.

Busiz hisob tezda ma’lumot uchun ma’lumot yig‘ishga aylanadi.

2. Soliqlar va boshqaruv uchun hisobni ajratish

Soliq hisobi soliqlarni to‘g‘ri hisoblash uchun kerak. Boshqaruv hisobi esa qarorlar uchun kerak.

Soliqlar uchun qonunchilik talablari muhim. Boshqaruv uchun qaysi bitim foydali, qaysi mijoz pulni kechiktiradi, qaysi loyiha ko‘proq resurs sarflaydi va qaysi filial rejadan ortda qolayotganini tushunish muhim.

3. Daromad va xarajatlar tuzilmasini yo‘lga qo‘yish

Daromadlarni yo‘nalishlar, mijozlar, loyihalar, filiallar, tovarlar yoki xizmatlar bo‘yicha ajratish ma’qul.

Xarajatlar kamida uch guruhga bo‘linadi:

• tannarx;
• operatsion xarajatlar;
• boshqa xarajatlar.

Tannarx muayyan savdo qancha turishini ko‘rsatadi. Operatsion xarajatlar biznesni yuritish qancha turishini ko‘rsatadi. Boshqa xarajatlar asosiy natijani buzmasligi uchun alohida ajratilgani ma’qul.

4. Tushum va xarajatlar qoidalarini belgilash

Kompaniya tushum qachon ishlab topilgan deb hisoblanishini tushunishi kerak. Savdoda bu tovarni topshirish, xizmatlarda xizmat ko‘rsatish yoki bosqichni yakunlash, loyihalarda esa kelishilgan ish bosqichidir.

Xarajatlar o‘zi tegishli bo‘lgan davrga kiritilishi kerak. Xizmatning yillik obunasi bir oyning foydasini to‘liq kamaytirmasligi kerak. Uni 12 oyga taqsimlash mantiqli.

5. Qarzdorlik hisobi va to‘lov taqvimini yuritish

Rahbar faqat hisobvaraqdagi pulni emas, mijozlar qarzlari, kompaniya majburiyatlari va kelajakdagi to‘lov sanalarini ham ko‘rishi kerak.

Debitorlik qarzlarini muddatlar bo‘yicha ajratish foydali: 30 kungacha, 31–60 kun, 61–90 kun, 90 kundan ortiq. Qarz qancha eski bo‘lsa, xavf shuncha yuqori.

To‘lov taqvimi kutilayotgan tushumlar, yetkazib beruvchilarga to‘lovlar, ish haqi, soliqlar, ijara, kreditlar va boshqa majburiy to‘lovlarni ko‘rsatishi kerak. Bu pul yetishmovchiligini oldindan ko‘rishga yordam beradi.

6. Muntazam hisobotlar to‘plamini shakllantirish

Rahbar uchun eng kam to‘plam:

• foyda va zararlar to‘g‘risidagi hisobot;
• pul oqimlari to‘g‘risidagi hisobot;
• boshqaruv balansi;
• debitorlik qarzlari hisoboti;
• kreditorlik qarzlari hisoboti;
• yo‘nalishlar marjaliligi hisoboti.

Foyda va zararlar hisoboti hamda balans odatda har oy tayyorlanadi. Faol biznesda pul oqimlari va to‘lov taqvimini har hafta yangilash ma’qul.

7. Mas’uliyat va tahlil davriyligini belgilash

Hisob uchun hech kim javob bermasa, u ishlamaydi. Ma’lumotlarni kim yig‘ishi, to‘g‘riligini kim tekshirishi, hisobotlarni kim tayyorlashi, farqlarni kim tahlil qilishi va qarorlarni kim qabul qilishini belgilash kerak.

Rahbarga oyda bir moliyaviy tahlil zarur: tushum bo‘yicha reja va amaldagi natijalar, xarajatlar, farqlar sabablari, foyda dinamikasi, pul holati, muammoli qarzlar, majburiyatlar o‘sishi, yo‘nalishlar foydaliligi va keyingi oy xatarlari.

Joriy etishda keng tarqalgan xatolar

Metodologiyadan emas, dasturdan boshlash

Dastur o‘z-o‘zidan boshqaruv hisobini yaratmaydi. Avval tushumni tan olish, xarajatlarni tasniflash, sarflarni taqsimlash va hisobot tayyorlash qoidalari kerak. Shundan keyingina tizim yoki avtomatlashtirishni tanlash ma’qul.

Pul va foydani aralashtirish

Mijozdan tushum har doim foyda emas. Yetkazib beruvchiga to‘lov har doim joriy oy xarajati emas. Foyda va pul harakati ajratilmasa, qarorlar aniq bo‘lmaydi.

Balans yuritmaslik

Daromad va xarajatlar hisoboti natijani ko‘rsatadi, ammo biznes puli qayerdaligini tushuntirmaydi. Balanssiz tovarlarda, mijozlar qarzlarida, uskunalarda qancha mablag‘ bandligi va qanday majburiyatlar mavjudligi ko‘rinmaydi.

Yo‘nalishlar foydaliligini hisoblamaslik

Umumiy hisobot zararli yo‘nalishlarni yashirishi mumkin. Bir yo‘nalish foyda topadi, ikkinchisi foydasiz va zararsiz ishlaydi, uchinchisi esa zarar keltirib, aylanma mablag‘larni sarflaydi. Tahlilsiz rahbar savdo o‘sishini ko‘radi, ammo o‘sish sifatini ko‘rmaydi.

Tizimni juda murakkab qilish

Boshqaruv hisobi foydali va muntazam bo‘lishi kerak. Hisobotlar haddan tashqari ko‘p bo‘lsa, xodimlar ularni yuritmay, rahbar esa o‘qimay qo‘yadi. Asosiy savollarga javob beradigan eng zarur to‘plamdan boshlash ma’qul.

Rahbar nimaga ega bo‘ladi

To‘g‘ri boshqaruv hisobi jadvallar to‘plamini emas, boshqaruv vositasini beradi. Rahbar quyidagilarni ko‘radi:

• haqiqiy foyda;
• pul yetishmovchiligi sabablari;
• daromad va xarajatlar tuzilmasi;
• yo‘nalishlar marjaliligi;
• debitorlik qarzlari sifati;
• yetkazib beruvchilar, xodimlar, banklar va davlat oldidagi majburiyatlar;
• aylanma mablag‘larga ehtiyoj;
• foydani xavfsiz chiqarib olish summasi;
• keyingi davr moliyaviy xatarlari.

Asosiy o‘zgarish — kompaniyani boshqarish endi faqat hisobvaraqdagi qoldiqqa tayanmaydi. Qarorlar ma’lumotlarga asoslanadi: qayerda ko‘proq foyda topish, qayerda shartlarni o‘zgartirish, qayerda to‘lov muddatlarini qisqartirish, qayerda omborni cheklash va qachon pulni chiqarib olish mumkin emas.

Boshqaruv hisobini qachon joriy etish kerak

Kamida bir nechta belgi bo‘lsa, tizim ayniqsa zarur:

• rahbar biznes haqiqatan qancha foyda topayotganini tushunmaydi;
• tushum o‘smoqda, ammo bo‘sh pul ko‘paymayapti;
• hisobvaraqdagi pul foyda haqidagi tasavvurga mos kelmaydi;
• bir nechta yo‘nalish, loyiha yoki filial bor;
• mijozlar kechiktirilgan to‘lov bilan ishlaydi;
• ombor yoki yirik xaridlar mavjud;
• biznes egasi aniq qoidalarsiz pul kiritadi yoki chiqarib oladi;
• buxgalteriya bor, ammo boshqaruv hisobotlari yo‘q;
• qarorlar sezgilar asosida qabul qilinadi;
• pul rejalashtirilishi so‘nggi lahzada amalga oshiriladi.

Bunday vaziyatda jadval uchun yangi jadval emas, boshqaruv uchun tushunarli moliyaviy tizim kerak.

Xulosa

MHXS tamoyillariga asoslangan boshqaruv hisobi faqat yirik kompaniyalar uchun foydali emas. U rahbar uchun haqiqiy foyda, pul harakati, majburiyatlar va moliyaviy holatni ko‘rish muhim bo‘lgan har qanday biznesga kerak.

Bu yondashuv tushumni foydadan, foydani puldan, aktivlarni xarajatlardan va majburiyatlarni bo‘sh mablag‘lardan ajratadi.

Natijada rahbar rasmiy hisobotga emas, biznesning amaliy moliyaviy modeliga ega bo‘ladi. U xatarlarni oldindan ko‘rish, o‘sishni boshqarish va sezgilarga emas, raqamlarga asoslanib qaror qabul qilishga yordam beradi.