MHXS tamoyillari asosida boşqaruv hisobi

Köplab tadbirkorlar buxgalteriya yuritilsa, soliq hisobotlari topşirilsa va tölovlar öz vaqtida amalga oşirilsa, hisob bilan hammasi joyida, deb işonadi. Davlat uçun bu yetarli. Biznesni boşqariş uçun esa, odatda, yetarli emas.

Rahbarga faqat hisobot emas, moliyaviy manzara kerak: kompaniya qança foyda topmoqda, pul qayerda, qanday majburiyatlar yuzaga kelgan, qaysi mijozlar tölovni keçiktirmoqda, qaysi yönalişlar foyda bermoqda va qaysilari faqat aylanma yaratmoqda.

Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari (MHXS) tamoyillariga asoslangan boşqaruv hisobi biznesga operatsiyalarning iqtisodiy mohiyati orqali qaraşga yordam beradi. Bu ayniqsa keçiktirilgan tölovlar, ombor, bir neçta yönaliş, loyihaviy savdo, kreditlar va muntazam majburiyatlari bölgan kompaniyalar uçun muhim.

Bunday tizimning asosiy maqsadi oddiy: biznes egasi va rahbarga qarorlar uçun tuşunarli raqamlar beriş.

Odatiy hisobning muammosi nimada

Kompaniyada hujjatlar tartibli bölişi mumkin, ammo rahbarda baribir asosiy savollarga javob bölmaydi:

• biznes oy davomida haqiqatan qança foyda topdi;
• nega foyda bor, ammo hisobvaraqda pul yöq;
• qaysi yönalişlar yetarli marja bilan işlamoqda;
• mijozlar qança qarzdor;
• kompaniya yetkazib beruvçilar, xodimlar, banklar va davlatga qança qarzdor;
• xodim yollaş, tovar xarid qiliş, filial oçiş yoki kredit oliş mumkinmi.

Bu hisob «asosiysi hisobotni topşiriş» yondaşuviga asoslanganda yuz beradi. Soliq hisoboti töğri bölişi mumkin, ammo u boşqaruvning töliq manzarasini körsatmaydi.

Rahbarga faqat ötgan davr hujjatlarini emas, biznesning joriy moliyaviy holatini ham aks ettiradigan tizim kerak.

Boşqaruv hisobi soliq va buxgalteriya hisobidan nimasi bilan farq qiladi

Ikkala tizim bir xil birlamçi ma’lumotlardan foydalanişi mumkin. Farq bu ma’lumotlar qanday guruhlanişi, baholanişi va işlatilişida.

Nega buxgalteriya boşqaruv uçun yetarli emas

Buxgalteriya operatsiyalarni belgilangan qoidalarga köra qayd etadi. Bu zarur, ammo biznesda nima sodir bölayotganini tuşunişga har doim ham yordam bermaydi.

Kompaniya mijozdan oldindan tölov oldi. Hisobvaraqda pul paydo böldi, ammo xizmat hali körsatilmagan. Boşqaruv nuqtayi nazaridan bu foyda emas, mijoz oldidagi majburiyatdir.

Kompaniya tovarni keçiktirilgan tölov bilan jönatdi. Pul hali tuşmadi, ammo mijoz oldidagi majburiyat bajarildi. Boşqaruv hisobida tuşum va debitorlik qarzi paydo böladi.

Şu sababli rahbar uç darajadagi ma’lumotni körişi muhim:

• biznes foydaliligi;
• pul oqimlari;
• kompaniyaning moliyaviy holati.

Faqat pul qoldiğiga qaralsa, zararlarni ötkazib yuboriş mumkin. Faqat foydaga qaralsa, pul yetişmovçiligi sezilmay qolişi mumkin. Balans körilmasa, ösiş qarzlar, ombor zaxiralari yoki mijozlarning tölanmagan hisobvaraqlari hisobiga bölayotganini tuşunmaslik mumkin.

MHXS tamoyillari oddiy tilda nima beradi

MHXS köpinça yirik kompaniyalar uçun murakkab hisobot sifatida qabul qilinadi. Kiçik va örta biznes uçun şakllardan köra yondaşuv muhimroq. U asosiy savolga javob berişga yordam beradi: biznesda aslida nima sodir böldi.

Iqtisodiy mohiyat hujjatdan muhimroq

Operatsiya faqat hujjat şakliga emas, biznesga ta’siriga köra aks ettiriladi.

Mijoz pul ötkazib, kompaniya hali işni bajarmagan bölsa, bu işlab topilgan tuşum emas. Tovar mijozga topşirilib, tölov keyinroq amalga oşirilsa, bu allaqaçon bitim natijasi va mijoz qarzidir.

Bunday yondaşuv rahbarni foyda haqidagi notöğri tasavvurdan himoya qiladi.

Daromad va xarajatlar tegişli davrga kiritiladi

Tuşum may oyida işlab topilib, unga boğliq xarajatlar iyunda tölansa, bu xarajatlarni mayda hisobga oliş kerak. Aks holda bir oy yaxşiroq, boşqasi yomonroq körinadi, narxlar, çegirmalar va iş haqi böyiça qarorlar esa buzilgan ma’lumotlar asosida qabul qilinadi.

Aktivlarni xarajatlar bilan aralaştirmaslik kerak

Bir neça yil işlaydigan uskuna qiymati bir oyning foydasini töliq kamaytirmasligi kerak. Uning qiymati foydalaniş muddati böyiça taqsimlanadi. Şunda hisobot haqiqiy natijani töğriroq körsatadi.

Bu ombor zaxiralari, oldindan tölovlar, uzoq muddatli litsenziyalar va biznesga hali foyda keltiradigan boşqa aktivlarga ham tegişli.

Majburiyatlarni oldindan köriş kerak

Tovar olingan, ammo tölanmagan bölsa, majburiyat allaqaçon yuzaga kelgan. Iş haqi hisoblanib, keyinroq tölansa, bu ham kompaniya qarzidir. Soliq tölaş muddati yaqinlaşsa, bu kelajakdagi pul çiqimidir.

Boşqaruv hisobi faqat tölangan narsalarni emas, kompaniya tölaşi şart bölgan narsalarni ham körsatadi.

Xatarlarni yöqotişdan oldin tan oliş kerak

Mijozning muddati ötgan qarzini hisobvaraqdagi pul kabi işonçli aktiv deb bölmaydi. Keçikiş qança uzoq bölsa, tölamaslik xavfi şunça yuqori.

Şu sababli boşqaruv hisobida debitorlik qarzining muddatini köriş va zarur bölsa rezervlar yaratiş muhim. Bu hisob uçun murakkablik emas, foydaning ortiqça körsatilişidan himoyadir.

Rahbarga qaysi hisobotlar kerak

Tizim önlab jadvallarga aylanmasligi kerak. Boşlaş uçun uçta asosiy hisobot yetarli.

Foyda va zararlar töğrisidagi hisobot

Kompaniya davr davomida qança foyda topganini körsatadi. Unda tuşum, tannarx, yalpi foyda, operatsion xarajatlar, soliqlar va sof foyda körinadi.

Hisobot aylanmani natijadan ajratib körsatadi. Kompaniya 1 000 000 000 söm tuşumga ega bölib, tannarx, iş haqi, ijara, soliqlar va boşqa xarajatlardan keyin faqat 70 000 000 söm foyda topişi mumkin.

Pul oqimlari töğrisidagi hisobot

Pul qayerdan kelgani va qayerga ketganini körsatadi. Mijozlardan tuşum, yetkazib beruvçilarga tölovlar, iş haqi, soliqlar, ijara, kreditlar, investitsiyalar va biznes egasi çiqarib olgan foydani alohida köriş muhim.

Uşbu hisobot nega foyda bor, ammo böş pul yetişmasligini tuşuntiradi. Pul ombor, oldindan tölovlar, qarzlarni qaytariş yoki debitorlik qarzlariga yönaltirilgan bölişi mumkin.

Boşqaruv balansi

Balans muayyan sanadagi moliyaviy holatni körsatadi. U uçta savolga javob beradi:

• kompaniyada nima bor;
• kompaniyaga qança qarz qaytarilişi kerak;
• kompaniyaning özi qança qarzdor.

Balansda pul, tovarlar, asosiy vositalar, debitorlik qarzlari, yetkazib beruvçilarga qarzlar, kreditlar, soliqlar va biznes egasi kapitali körinadi.

Notöğri moliyaviy manzaraning oddiy misoli

Kompaniya 500 000 000 sömlik xizmat körsatdi. Mijozlar darhol 300 000 000 söm töladi, yana 200 000 000 söm 45 kundan keyin tuşadi. Xizmatlar tannarxi 250 000 000 söm, operatsion xarajatlar 120 000 000 söm, soliqlar va majburiy tölovlar 40 000 000 sömni taşkil etdi.

Faqat hisobvaraq körilsa, oy yaxşi körinadi: 300 000 000 söm tuşdi.

Foyda hisoblansa, manzara boşqaça:

• tuşum: 500 000 000 söm;
• tannarx: 250 000 000 söm;
• operatsion xarajatlar: 120 000 000 söm;
• soliqlar: 40 000 000 söm;
• foyda: 90 000 000 söm.

Ammo pul böyiça 200 000 000 söm hali olinmagani körinadi. Kompaniya foydali, lekin tölovlar uçun mablağ yetişmovçiligiga duç kelişi mumkin.

Boşqaruv hisobi ikkala tomonini körsatadi: biznes foyda topdi, ammo pulning bir qismi mijozlarda. Demak, tölov muddatlari, keçiktiriş limitlari va tölov taqvimini nazorat qiliş kerak.

Boşqaruv hisobini qanday joriy etiş mumkin

Dasturdan emas, rahbar savollaridan boşlaş ma’qul. Tizim qarorlarga ta’sir qiladigan masalalarga javob berişi kerak.

1. Boşqaruv savollarini belgilaş

Hisob aynan nimani körsatişi kerakligini qayd etiş zarur:

• kompaniyaning haqiqiy foydasini;
• yönalişlar, loyihalar yoki filiallar foydaliligini;
• pul yetişmovçiligi sabablarini;
• debitorlik qarzlari summasi va muddatini;
• tuşumdan tezroq ösayotgan xarajatlarni;
• yaqin haftalardagi majburiyatlarni;
• foydani xavfsiz çiqarib oliş mumkin bölgan summani.

Busiz hisob tezda ma’lumot uçun ma’lumot yiğişga aylanadi.

2. Soliqlar va boşqaruv uçun hisobni ajratiş

Soliq hisobi soliqlarni töğri hisoblaş uçun kerak. Boşqaruv hisobi esa qarorlar uçun kerak.

Soliqlar uçun qonunçilik talablari muhim. Boşqaruv uçun qaysi bitim foydali, qaysi mijoz pulni keçiktiradi, qaysi loyiha köproq resurs sarflaydi va qaysi filial rejadan ortda qolayotganini tuşuniş muhim.

3. Daromad va xarajatlar tuzilmasini yölga qöyiş

Daromadlarni yönalişlar, mijozlar, loyihalar, filiallar, tovarlar yoki xizmatlar böyiça ajratiş ma’qul.

Xarajatlar kamida uç guruhga bölinadi:

• tannarx;
• operatsion xarajatlar;
• boşqa xarajatlar.

Tannarx muayyan savdo qança turişini körsatadi. Operatsion xarajatlar biznesni yuritiş qança turişini körsatadi. Boşqa xarajatlar asosiy natijani buzmasligi uçun alohida ajratilgani ma’qul.

4. Tuşum va xarajatlar qoidalarini belgilaş

Kompaniya tuşum qaçon işlab topilgan deb hisoblanişini tuşunişi kerak. Savdoda bu tovarni topşiriş, xizmatlarda xizmat körsatiş yoki bosqiçni yakunlaş, loyihalarda esa kelişilgan iş bosqiçidir.

Xarajatlar özi tegişli bölgan davrga kiritilişi kerak. Xizmatning yillik obunasi bir oyning foydasini töliq kamaytirmasligi kerak. Uni 12 oyga taqsimlaş mantiqli.

5. Qarzdorlik hisobi va tölov taqvimini yuritiş

Rahbar faqat hisobvaraqdagi pulni emas, mijozlar qarzlari, kompaniya majburiyatlari va kelajakdagi tölov sanalarini ham körişi kerak.

Debitorlik qarzlarini muddatlar böyiça ajratiş foydali: 30 kungaça, 31–60 kun, 61–90 kun, 90 kundan ortiq. Qarz qança eski bölsa, xavf şunça yuqori.

Tölov taqvimi kutilayotgan tuşumlar, yetkazib beruvçilarga tölovlar, iş haqi, soliqlar, ijara, kreditlar va boşqa majburiy tölovlarni körsatişi kerak. Bu pul yetişmovçiligini oldindan körişga yordam beradi.

6. Muntazam hisobotlar töplamini şakllantiriş

Rahbar uçun eng kam töplam:

• foyda va zararlar töğrisidagi hisobot;
• pul oqimlari töğrisidagi hisobot;
• boşqaruv balansi;
• debitorlik qarzlari hisoboti;
• kreditorlik qarzlari hisoboti;
• yönalişlar marjaliligi hisoboti.

Foyda va zararlar hisoboti hamda balans odatda har oy tayyorlanadi. Faol biznesda pul oqimlari va tölov taqvimini har hafta yangilaş ma’qul.

7. Mas’uliyat va tahlil davriyligini belgilaş

Hisob uçun heç kim javob bermasa, u işlamaydi. Ma’lumotlarni kim yiğişi, töğriligini kim tekşirişi, hisobotlarni kim tayyorlaşi, farqlarni kim tahlil qilişi va qarorlarni kim qabul qilişini belgilaş kerak.

Rahbarga oyda bir moliyaviy tahlil zarur: tuşum böyiça reja va amaldagi natijalar, xarajatlar, farqlar sabablari, foyda dinamikasi, pul holati, muammoli qarzlar, majburiyatlar ösişi, yönalişlar foydaliligi va keyingi oy xatarlari.

Joriy etişda keng tarqalgan xatolar

Metodologiyadan emas, dasturdan boşlaş

Dastur öz-özidan boşqaruv hisobini yaratmaydi. Avval tuşumni tan oliş, xarajatlarni tasniflaş, sarflarni taqsimlaş va hisobot tayyorlaş qoidalari kerak. Şundan keyingina tizim yoki avtomatlaştirişni tanlaş ma’qul.

Pul va foydani aralaştiriş

Mijozdan tuşum har doim foyda emas. Yetkazib beruvçiga tölov har doim joriy oy xarajati emas. Foyda va pul harakati ajratilmasa, qarorlar aniq bölmaydi.

Balans yuritmaslik

Daromad va xarajatlar hisoboti natijani körsatadi, ammo biznes puli qayerdaligini tuşuntirmaydi. Balanssiz tovarlarda, mijozlar qarzlarida, uskunalarda qança mablağ bandligi va qanday majburiyatlar mavjudligi körinmaydi.

Yönalişlar foydaliligini hisoblamaslik

Umumiy hisobot zararli yönalişlarni yaşirişi mumkin. Bir yönaliş foyda topadi, ikkinçisi foydasiz va zararsiz işlaydi, uçinçisi esa zarar keltirib, aylanma mablağlarni sarflaydi. Tahlilsiz rahbar savdo ösişini köradi, ammo ösiş sifatini körmaydi.

Tizimni juda murakkab qiliş

Boşqaruv hisobi foydali va muntazam bölişi kerak. Hisobotlar haddan taşqari köp bölsa, xodimlar ularni yuritmay, rahbar esa öqimay qöyadi. Asosiy savollarga javob beradigan eng zarur töplamdan boşlaş ma’qul.

Rahbar nimaga ega böladi

Töğri boşqaruv hisobi jadvallar töplamini emas, boşqaruv vositasini beradi. Rahbar quyidagilarni köradi:

• haqiqiy foyda;
• pul yetişmovçiligi sabablari;
• daromad va xarajatlar tuzilmasi;
• yönalişlar marjaliligi;
• debitorlik qarzlari sifati;
• yetkazib beruvçilar, xodimlar, banklar va davlat oldidagi majburiyatlar;
• aylanma mablağlarga ehtiyoj;
• foydani xavfsiz çiqarib oliş summasi;
• keyingi davr moliyaviy xatarlari.

Asosiy özgariş şundaki, kompaniyani boşqariş endi faqat hisobvaraqdagi qoldiqqa tayanmaydi. Qarorlar ma’lumotlarga asoslanadi: qayerda köproq foyda topiş, qayerda şartlarni özgartiriş, qayerda tölov muddatlarini qisqartiriş, qayerda omborni çeklaş va qaçon pulni çiqarib oliş mumkin emas.

Boşqaruv hisobini qaçon joriy etiş kerak

Kamida bir neçta belgi bölsa, tizim ayniqsa zarur:

• rahbar biznes haqiqatan qança foyda topayotganini tuşunmaydi;
• tuşum ösmoqda, ammo böş pul köpaymayapti;
• hisobvaraqdagi pul foyda haqidagi tasavvurga mos kelmaydi;
• bir neçta yönaliş, loyiha yoki filial bor;
• mijozlar keçiktirilgan tölov bilan işlaydi;
• ombor yoki yirik xaridlar mavjud;
• biznes egasi aniq qoidalarsiz pul kiritadi yoki çiqarib oladi;
• buxgalteriya bor, ammo boşqaruv hisobotlari yöq;
• qarorlar sezgilar asosida qabul qilinadi;
• pul rejalaştirilişi sönggi lahzada amalga oşiriladi.

Bunday vaziyatda jadval uçun yangi jadval emas, boşqaruv uçun tuşunarli moliyaviy tizim kerak.

Xulosa

MHXS tamoyillariga asoslangan boşqaruv hisobi faqat yirik kompaniyalar uçun foydali emas. U rahbar uçun haqiqiy foyda, pul harakati, majburiyatlar va moliyaviy holatni köriş muhim bölgan har qanday biznesga kerak.

Bu yondaşuv tuşumni foydadan, foydani puldan, aktivlarni xarajatlardan va majburiyatlarni böş mablağlardan ajratadi.

Natijada rahbar rasmiy hisobotga emas, biznesning amaliy moliyaviy modeliga ega böladi. U xatarlarni oldindan köriş, ösişni boşqariş va sezgilarga emas, raqamlarga asoslanib qaror qabul qilişga yordam beradi.